1. Co to jest borelioza?
Borelioza (krętkowica kleszczowa, choroba z Lyme) to wielonarządowa choroba zakaźna wywoływana przez bakterie Borrelia burgdorferi (Ameryka Północna), Borrelia garinii (Europa), Borrelia afzelii (Europa), Borrelia japonica (Azja, zwłaszcza Japonia) należące do krętków. Atakuje ona tkankę łączną, nerwową i mięśniową organizmu prowadząc do potencjalnie groźnych konsekwencji dla zdrowia. Przenoszona jest głównie przez kleszcze, a czasami także przez inne owady wysysające krew – komary, pchły, pluskwy, wszy, gzy, meszki.
2. Czy każdy kleszcz przenosi boreliozę?
Nie. Tylko około 30% występujących w Polsce kleszczy jest zakażonych boreliozą. Odsetek zainfekowanych kleszczy zależy jednak od rejonu kraju i w niektórych miejscach wynosi nawet około 60%.
3. Mieszkańcy których regionów Polski są najbardziej narażeni na zakażenie boreliozą?
Najwięcej nowych zachorowań odnotowuje się wśród mieszkańców województw: podlaskiego, warmińsko-mazurskiego, zachodniopomorskiego, małopolskiego i śląskiego.
4. W jaki sposób kleszcz wkłuwa się w skórę?
Kleszcz nie wczepia się w ciało od razu. Najpierw wędruje po skórze w poszukiwani najcieńszego jej fragmentu. Po wybraniu odpowiedniego miejsca kleszcz wsuwa w skórę hypostom – największy element swojego aparatu gębowego przystosowany do ssania krwi, który następnie unieruchamia za pomocą specjalnego cementu wytworzonego przy pomocy śliny. To „zacementowanie” jest powodem dlaczego tak trudno usunąć kleszcza. Samego wkłucia nie czujemy, ponieważ podczas ukąszenia kleszcz wydziela specjalny środek znieczulający.
5. Czy narażeni jesteśmy na zakażenie natychmiast po kontakcie z chorym kleszczem?
Nie. Przez pierwsze godziny jesteśmy w miarę bezpieczni. Dlatego tak ważne jest dokładne oglądanie skóry natychmiast po powrocie z lasu czy parku. Czas jednak działa na naszą niekorzyść. Im dłużej kleszcz przebywa na naszym ciele, tym większe ryzyko zakażenia. Po dwóch dobach sięga ono 50%.
6. Gdzie najczęściej można spotkać kleszcze?
Praktycznie cała Polska jest rejonem endemicznym dla boreliozy. Nie istnieje jeden określony teren żerowania kleszczy. Dzisiaj można natknąć się na nie już wszędzie, nawet w przydomowych ogrodach. Tereny na których ich populacja jest najliczniejsza to lasy, łąki i parki miejskie – szczególnie ich wilgotne obszary.
Żywicielami kleszcza jest ponad trzysta gatunków ssaków, gadów i ptaków, w tym jelenie, myszy, wiewiórki. Kleszcze bardzo łatwo przenoszone są także przez psy.
7. Czy kleszcze stanowią zagrożenie przez cały rok?
Tak. Ich aktywność zależy od temperatury. Jeżeli przez kilka dni będzie wystarczająco ciepło, potrafią przebudzić się nawet w środku zimy. Jest ich wtedy znacznie mniej, ale wciąż mogą zaatakować i zainfekować boreliozą.
8. W jaki sposób najlepiej chronić się przed kleszczami?
Odpowiednią odzieżą. Głowa obowiązkowo ubrana w czapkę, kapelusz lub kaptur. Kurtka lub koszula z długimi rękawami zapięta wysoko pod szyją. Długie spodnie wpuszczone w cholewki, ewentualnie skarpetki naciągnięte na nogawki. Wysokie buty. Odpowiednia kolorystyka ubrań – na jasnej odzieży dużo łatwiej zauważyć wędrującego kleszcza.
9. Jakie są typowe objawy boreliozy?
Jednym z powodów dla których borelioza jest chorobą niebezpieczną są problemy z jej zdiagnozowaniem. Jej identyfikacja trwa czasami długie miesiące, a nawet lata. Ponieważ nie daje typowych symptomów, nierzadko dochodzi do błędnego rozpoznania choroby i zastosowania niewłaściwej terapii. Jedynym charakterystycznym objawem wczesnej boreliozy jest rumień wędrujący.
10. Jak wygląda rumień wędrujący?
Rumień wędrujący może wystąpić na skórze już trzy dni po kontakcie z kleszczem, najczęściej jednak pojawia się po 1-3 tygodniach. Wyglądem przypomina tarczę strzelecką – w jego centrum znajduje się ślad po ukąszeniu przez owada, następnie niezmieniona jasna skóra, a na zewnątrz rozrastająca się promieniście czerwona obręcz. Minimalna średnica rumienia to zazwyczaj około 5 cm.
Wydawać by się mogło, że dzięki temu specyficznej postaci nie sposób nie zauważyć go na skórze. Niestety czasami rumienie mogą przybierać także inne kształty, zabarwienie, nie posiadać rozjaśnionej skóry i mieć średnice mniejszą niż 5 cm.
Rumień wędrujący może pojawić się w różnych miejscach na ciele, niekoniecznie tylko w miejscu ukąszenia przez kleszcza. U niektórych chorych dochodzi do powstanie więcej niż jednej zmiany skórnej tego typu. Niekiedy rumieniowi towarzyszy także powiększenie węzłów chłonnych w jego okolicy oraz świąd skóry.
U około 1/3 chorych na boreliozę rumień wędrujący w ogóle się nie pojawia.
11. Co oznacza zanik rumienia pomimo braku leczenia?
Po około czterech tygodniach od wystąpienia rumień wędrujący zazwyczaj samoistnie zaczyna zanikać w dość charakterystyczny sposób – od centrum do krawędzi. Niestety nie świadczy to o ustąpieniu boreliozy, a o przejściu choroby w kolejną fazę. Na tym etapie jej leczenie staje się trudniejsze.
12. Jakie są inne objawy boreliozy?
Rumień wędrujący jest jedynym typowym symptomem boreliozy. Wszystkie inne mogą być równie dobrze interpretowane jako oznaki innych chorób. U około 90% chorych na boreliozę występuje przewlekłe zmęczenie nie uwarunkowane innymi czynnikami. W przypadku części osób w kilka dni lub tygodni po ukąszeniu przez kleszcza mogą wystąpić objawy pseudogrypowe: złe samopoczucie, gorączka, bóle stawów i mięśni, osłabienie.
Z czasem sytuacja staje się coraz poważniejsza – symptomy pojawiają się równocześnie z kilku układów. Najczęstsze to bolesne zapalenie stawów, bóle karku, gardła, kaszel, płytki oddech, skurcze i bóle mięśni, zła tolerancja alkoholu, poważne problemy kardiologiczne, skoki ciśnienia krwi, bóle głowy, stany depresyjne, demencja, wypadanie włosów, paraliż twarzy, zaburzenia widzenia i słuchu, problemy z mówieniem, zapalenie wątroby, obniżone libido, bezsenność, bezdech nocny, bóle żołądka, zaburzenia równowagi. U chorych obserwuje się często także niski poziom witaminy D we krwi. Borelioza z reguły zaczyna być brana pod uwagę w diagnostyce, gdy występują co najmniej cztery różne objawy.
13. W jaki sposób diagnozuje się boreliozę?
Badania pod kątem boreliozy dzielimy na pośrednie (serologiczne) i bezpośrednie. Nie istnieje jednak metoda diagnostyczna, która stuprocentowo potwierdzałaby lub wykluczała chorobę.
14. Na czym polegają badania pośrednie (serologiczne) na boreliozę?
Badania pośrednie polegają na wykrywaniu specyficznych przeciwciał w klasach IgG i IgM wytworzonych przez organizm w odpowiedzi na infekcję. Najpopularniejsze to testy ELISA i Western-Blot. Lepszą czułość diagnostyczną wykazuje test Western-Blot. Test ELISA uznawany jest za mniej wiarygodny.
Testy serologiczne u części zakażonych w ogóle nie wykrywają boreliozy, podczas gdy u wyleczonych pacjentów potrafią dać wyniki fałszywie dodatnie. Dzieje się tak z kilku powodów. Czas rozwijania się przeciwciał IgG to kilka tygodni od ukąszenia przez kleszcza. Dlatego badania przeprowadzane zbyt wcześnie mimo zakażenia mogą dać wynik negatywny. Niezbyt wysoka skuteczność diagnostyczna testów pośrednich wynika także z tego, że nawet gdy krętki boreliozy w wyniku antybiotykoterapii zostały całkowicie wyeliminowane i leczenie zakończyło się pomyślnie, przeciwciała IgM pozostają we krwi jeszcze przez wiele lat. Stwarza to problemy z rozróżnieniem aktywnej infekcji od zakażenia przebytego w przeszłości. Ponadto trwająca kuracja antybiotykowa również może zniekształcić wyniki badań serologicznych.
15. Na czym polegają badania bezpośrednie na boreliozę?
Badania bezpośrednie szukają źródła zakażenia tropiąc DNA bakterii w płynach ustrojowych organizmu, zazwyczaj we krwi. Są to testy PCR, real-time PCR (jedna z najczulszych obecnie metod), LLT. Mimo stosunkowo wysokiej skuteczności diagnostycznej, również one mogą nie rozpoznać boreliozy. Spowodowane jest to łatwością z jaką krętki borelli wnikają z krwioobiegu do innych tkanek i w nich się ukrywają. Jeśli do tego dojdzie bakterie pomimo obecności w organizmie stają się niewidoczne dla testu, który daje wynik fałszywie negatywny.
16. Czy kobieta w ciąży chora na boreliozę może zarazić płód?
Tak, krętki borelli z łatwością przechodzą przez łożysko i mogą powodować zarażenie płodu na każdym etapie ciąży. Przedostają się one także do mleka kobiet karmiących.
17. Czy nasilenie i częstotliwość objawów boreliozy zmieniają się z czasem?
W początkowej fazie boreliozy, tzw. boreliozie wczesnej rozsianej objawy występują napadowo – pojawiają się rzadko i są zazwyczaj krótkotrwałe. Na tym etapie są też na ogół łatwe do wyleczenia. Wraz z rozwojem choroby częstotliwość i natężenie symptomów wzrasta. Mówimy wtedy o tzw. boreliozie późnej (przewlekłej). Granica między tymi dwoma stopniami choroby jest trudna do precyzyjnego ustalenia.
18. W jaki sposób leczy się boreliozę?
Istnieją dwa sposoby leczenia boreliozy. Pierwszy to tzw. metoda IDSA. Opracowana ona została przez Amerykańskie Towarzystwo Chorób Zakaźnych. Zalecana jest przez Polskie Towarzystwo Epidemiologów i Lekarzy Chorób Zakaźnych. Stosuje ją większość polskich lekarzy.
Drugi sposób to tzw. metoda ILADS. Opracowana została przez Międzynarodowe Towarzystwo do Spraw Boreliozy i Chorób z Nią Powiązanych. Metoda ta budzi kontrowersje wśród lekarzy, choć niektórzy uznają ją za skuteczną w pewnych przypadkach.
19. Na czym polega leczenie metodą IDSA?
Terapia metodą IDSA polega na podaniu pacjentowi jednego antybiotyku wtedy, kiedy objawy choroby już wystąpiły. Jego dobór i sposób aplikowania – doustnie lub dożylnie – zależny jest od obrazu klinicznego choroby oraz tolerancji leku przez pacjenta. Podawane antybiotyki to zazwyczaj doksycyklina, amoksycylina, cefuroksym, ceftriakson i cefotaksym.
Antybiotykoterapia trwa przeważnie 21-28 dni, czasami dłużej. Po tym czasie leczenie uważa się za zakończone. W przypadku neuroboreliozy i późnej boreliozy z objawami reumatycznymi możliwe jest jej powtórzenie.
Skuteczność leczenia standardową terapią antybiotykową zależna jest od fazy w której choroba została wykryta. W przypadku boreliozy zdiagnozowanej w początkowym stadium po pojawieniu się rumienia wędrującego przynosi ona duży odsetek wyleczeń. Niestety wraz z rozwojem choroby efektywność terapii spada.
Jeżeli pomimo przeprowadzonej antybiotykoterapii objawy boreliozy nie ustąpiły, mówimy o zespole poboreliozowym. Część lekarzy uważa, że jest on reakcją autoimmunologiczną organizmu spowodowaną jego osłabieniem przez przebytą chorobę i leczą go z na ogół niesteroidowymi lekami przeciwzapalnymi. Inni z kolei – głównie zwolennicy metody ILADS – w ogóle wątpią w istnienie zespołu poboreliozowego uważając, że to tak naprawdę niewyleczona borelioza. Wskazują oni jako sposób leczenia kontynuację antybiotykoterapii.
20. Na czym polega leczenie metodą ILADS?
Rozpoczęcie leczenia metodą ILADS zalecane jest już w momencie wystąpienia wysokiego prawdopodobieństwa boreliozy, zanim jeszcze wystąpiły symptomy choroby. Pacjent podawany jest czterotygodniowej doustnej kuracji antybiotykami.
W sytuacji gdy do zachorowania już doszło, zaleca się dużo agresywniejszą terapię. Chory leczony jest kilkoma różnymi antybiotykami podawanymi w bardzo dużych dawkach. Także czas terapii jest dłuższy. Teoretycznie trwa ona aż objawy boreliozy znikną. W praktyce także po ustąpieniu symptomów choroby pacjent przez kolejnych kilka miesięcy przyjmuje antybiotyki w celu eliminacji ewentualnych przetrwalników bakterii. Kuracja antybiotykami trwać może nawet kilka lat.
Najczęściej stosowane w terapii leki to doksycyklina, tetracyklina, azytromycyna, amoksycylina, klarytromycyna, imipenem, cefuroksym, ceftriakson, cefotaksym, penicylina.
Leczenie metodą ILADS ma wielu krytyków. Wskazują oni, że skutki uboczne długotrwałej antybiotykoterapii mogą być bardziej niebezpieczne niż sama borelioza.
21. Co to jest neuroborelioza?
Neuroborelioza jest to borelioza układu nerwowego wywołana przez krętki Borrelia burgdorferi. Jej symptomy są niespecyficzne, towarzyszyć mogą także innym chorobom, co prowadzi do problemów z poprawnym jej rozpoznaniem. Diagnostyki nie ułatwia także często długi czas pomiędzy ukąszeniem przez kleszcza, a wystąpieniem objawów. Może to być nawet od kilku do kilkunastu lat.
Neuroborelioza występuje u około 40% wszystkich chorych na chorobę z Lyme. Najczęściej mylona jest ze stwardnieniem rozsianym, stwardnieniem zanikowym bocznym, chorobą Alzheimera i chorobą Parkinsona. Jej leczenie polega na dożylnej antybiotykoterapii przeprowadzonej w warunkach szpitalnych.
22. Jakie są objawy neuroboreliozy?
Neuroborelioza w zależności od stadium choroby może mieć formę wczesną lub przewlekłą. Najczęstsze objawy to zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych, porażenie nerwów czaszkowych – najczęściej nerwu twarzowego, zapalenie korzeni nerwowych, osłabienie siły mięśni.
W najcięższej postaci neuroboreliozy dochodzi do zapalenia mózgu i rdzenia kręgowego oraz towarzyszących im encefalopatii, zaburzeń świadomości i oddechu oraz niedowładu.
W zależności od stopnia choroby występować mogą także zaburzenia psychiczne: depresja, stany lękowe, wybuchy agresji, przewlekłe rozdrażnienie, trudności z koncentracją, a nawet psychoza.